Najwyższa nie znaczy najwybitniejsza
Sprawdziliśmy na dokładnym modelu terenu z lotniczego skanowania laserowego, który szczyt naprawdę najlepiej reprezentuje Obniżenie Nowej Rudy. Wynik był jednoznaczny: najwybitniejsza jest Góra Wszystkich Świętych, a nie Włodzicka Góra. Od dziś to ona jest w Diamentowej Koronie.
- wysokość
- 756 m
- wybitność
- 109 m
- przełęcz kluczowa
- 648 m
- izolacja
- 4,2 km
- wysokość
- 649 m
- wybitność
- 170 m
- przełęcz kluczowa
- 479 m
- izolacja
- 6,3 km
Dlaczego niższa góra wygrywa
Diamentowa Korona ma regułę reprezentacji: każde pasmo, pogórze i kotlina, których nie ma w Koronie ani w Wielkiej Koronie, jest w niej reprezentowane przez swój najwybitniejszy szczyt. Najwybitniejszy, a nie najwyższy. Wybitność to wysokość szczytu ponad najniższą przełęczą, przez którą trzeba zejść, żeby dojść do wyższego wierzchołka. Mówi, na ile góra jest samodzielna, a nie tylko jak wysoko sięga.
Włodzicka Góra jest najwyższa w Obniżeniu Nowej Rudy, ale łączy się z wyższym terenem wysoko położonym siodłem (648 m). Ponad nie wznosi się tylko o 109 m. Góra Wszystkich Świętych, choć o ponad 100 m niższa, schodzi do wyższego terenu dopiero przez przełęcz 479 m, w stronę Gór Sowich. Ma więc 170 m wybitności. Różnica 60 m jest wielokrotnie większa niż dokładność pomiaru.
Dwa wzgórza różnią się wysokością o 2 metry, a wybitnością o 32 metry. Góra Świętej Anny (647 m) i Góra Wszystkich Świętych (649 m) położone są 2 km od siebie, obie z wieżami widokowymi. Niższa schodzi do wyższej sąsiadki przez siodło 509 m i ma 138 m wybitności. Wyższa nie ma wyższej sąsiadki w pobliżu, więc jej przełęcz kluczowa leży niżej, na 479 m. O tym, która z nich dostaje „dużą” wybitność, rozstrzygają te dwa metry. Tymczasem na popularnej mapie turystycznej mapy.com obie mają tę samą wysokość, 647 m. Dlatego potrzebne było sprawdzenie na dokładnym modelu terenu GUGiK z lotniczego skanowania laserowego.
Jak to sprawdziliśmy
Policzyliśmy wybitność wszystkich wierzchołków w granicach Obniżenia Nowej Rudy i porównaliśmy je z Włodzicką Górą.
- Dane: numeryczne modele terenu z lotniczego skanowania laserowego, polski NMT z GUGiK i czeski DMR 5G z ČÚZK. To modele samego gruntu, bez drzew i budynków.
- Metoda: od każdego wierzchołka „zalewamy” teren w dół, aż natrafimy na wyższy punkt. Najniższy poziom, przez który trzeba przejść, to przełęcz kluczowa. Tak wybitność liczy się ściśle z definicji.
Pytania, które padły po drodze
Skąd pewność, że Góra Wszystkich Świętych jest wyższa od Góry Świętej Anny?
Mapa turystyczna tego nie rozstrzyga: na mapy.com oba szczyty mają po 647 m. Model terenu GUGiK daje w każdej rozdzielczości różnicę ok. 2 m (w pełnej rozdzielczości 649,11 m wobec 647,07 m), a OpenStreetMap tę samą kolejność. Porównanie źródeł i wyjaśnienie, skąd biorą się różnice, jest niżej, w części dla nauczycieli.
Izolacja do czego: do najbliższego wyższego punktu terenu czy do najbliższego wyższego szczytu?
Do szczytu. Najbliższy wyższy szczyt to Sępia w Górach Sowich, 6,3 km. Ma tylko kilka metrów wybitności, ale następny, Bujak, jest niewiele dalej (6,6 km), więc wynik praktycznie się nie zmienia.
Czy nie wystarczy darmowy satelitarny model wysokości?
Nie wystarczy. Pierwszy przebieg na modelu Copernicus GLO-30 dawał błędy wybitności rzędu 10–40 m, bo taki model mierzy wierzchołki drzew, a las rośnie różnie na szczytach i na przełęczach. W Obniżeniu Nowej Rudy Copernicus przypisywał Krępcowi 182 m wybitności, a na modelu gruntu Krępiec nie znalazł się nawet wśród czołowych wzniesień. Do porównań rzędu dziesiątek metrów potrzebny jest model gruntu z lotniczego skanowania laserowego.
Dla nauczycieli: jedna góra, kilka wysokości
Ta zmiana to gotowy materiał na lekcję geografii albo informatyki. Pokazuje, skąd biorą się wysokości na mapach i dlaczego ta sama góra ma w różnych źródłach różną wysokość. Wszystkie liczby poniżej można sprawdzić samodzielnie w bezpłatnych danych.
Skąd model terenu zna wysokość
Numeryczny model terenu (NMT) GUGiK powstał z lotniczego skanowania laserowego (ALS, LiDAR). Samolot wysyła w dół setki tysięcy impulsów laserowych na sekundę. Z czasu powrotu każdego impulsu i dokładnego położenia samolotu wylicza się położenie punktu, od którego impuls się odbił. Powstaje chmura punktów: część odbiła się od koron drzew, część od dachów, a część dotarła do gruntu. Punkty dzieli się na klasy (grunt, roślinność, budynki), a z samych punktów gruntu wylicza się siatkę: kratkę kwadratów, w której każdy kwadrat ma jedną wysokość. Polski NMT ma kwadraty 1 × 1 m, a wysokości są podane w państwowym układzie wysokości PL-KRON86-NH, czyli nad poziomem morza.
Na terenie odkrytym taki model jest dokładny zwykle do kilkunastu centymetrów. W gęstym lesie mniej, bo do gruntu dociera mniej impulsów. To wciąż wielokrotnie mniej niż różnice, o które tu chodzi.
Ważne rozróżnienie: model terenu (NMT) opisuje sam grunt, a model pokrycia terenu (NMPT, po angielsku DSM) opisuje to, co widać z góry, czyli także drzewa i budynki. Satelitarny model Copernicus jest modelem pokrycia. Dlatego zawyża zalesione szczyty i przełęcze i nie nadaje się do liczenia wybitności (zob. pytanie wyżej).
Trzy siatki, trzy wyniki
Odczytaliśmy oba wierzchołki z NMT GUGiK w trzech rozdzielczościach. Siatki ok. 20 m i ok. 4 m to ten sam model 1 m, przeliczony na większe kwadraty przez serwer GUGiK.
| Szczyt | siatka ok. 20 m | siatka ok. 4 m | siatka 1 m |
|---|---|---|---|
| Góra Wszystkich Świętych | 648,6 m | 648,95 m | 649,11 m |
| Góra Świętej Anny | 646,3 m | 646,96 m | 647,07 m |
| Różnica | 2,3 m | 1,99 m | 2,04 m |
Im gęstsza siatka, tym wyższe szczyty. Dlaczego? Wierzchołek to punkt, a kwadrat siatki to powierzchnia. W siatce ok. 20 m jeden kwadrat ma ok. 300 m², tyle co cały płaski czubek tych wzgórz (w pasie pół metra pod wierzchołkiem ok. 300 m² na Górze Świętej Anny i 140 m² na Górze Wszystkich Świętych). Do kwadratu wpada więc także kawałek zbocza, a jego wysokość to coś w rodzaju średniej. Do tego siatka prawie nigdy nie jest ułożona tak, żeby środek kwadratu trafił dokładnie w wierzchołek. Gruba siatka „ścina” szczyty, tak jak zdjęcie w niskiej rozdzielczości rozmywa drobne szczegóły.
- teren, kropka: prawdziwy wierzchołek
- siatka gruba (ok. 20 m)
- siatka drobna (1 m)
- tyle „ścina” szczyt gruba siatka
Różnica między szczytami (ok. 2 m) i wybitność zmieniają się znacznie mniej niż same wysokości, bo wygładzenie działa podobnie na oba wierzchołki i na przełęcz. Wybitność Góry Świętej Anny wyszła 137,7 m w siatce ok. 20 m i 138,2 m w siatce ok. 4 m. Wniosek: żeby porównać, który szczyt jest wyższy, wystarczy wziąć oba z tego samego źródła. Żeby podać wysokość bezwzględną, trzeba sięgnąć po najgęstszą siatkę.
Model terenu, OpenStreetMap i mapa turystyczna
| Źródło | Wsz. Świętych | Św. Anny | różnica |
|---|---|---|---|
| NMT GUGiK, siatka 1 m | 649,11 m | 647,07 m | 2,04 m |
OpenStreetMap (ele) | 647,8 m | 647,2 m | 0,6 m |
| mapy.com | 647 m | 647 m | 0 m |
- NMT GUGiK to pomiar: wysokość wyliczona z milionów punktów laserowych według jednej, opisanej metody.
- OpenStreetMap to wolna mapa świata, tworzona przez wolontariuszy, trochę jak Wikipedia. Szczyt jest w niej punktem (węzłem) z opisem
natural=peak, a wysokość to wpisana ręcznie liczba w poluele. Przy tych dwóch szczytach nikt nie podał, skąd ją wziął (brak polasource). Mogła pochodzić ze starej mapy, z odbiornika GPS, który w pionie myli się o kilka metrów i więcej, albo z innego modelu. Odchyłki od NMT wynoszą tu +0,1 m (Świętej Anny) i −1,3 m (Wszystkich Świętych). Kolejność szczytów jest ta sama co w NMT, ale różnica już nie. W naszych obliczeniach OpenStreetMap służy tylko do nazw wierzchołków. - Mapy turystyczne podają wysokości zaokrąglone do pełnych metrów i nie zawsze mówią, z jakiego opracowania pochodzą. Tu obie góry mają po 647 m, więc z samej mapy nie da się rozstrzygnąć, która jest wyższa.
Zastrzeżenie, o którym warto powiedzieć uczniom: na obu szczytach stoją wieże widokowe. Model terenu nie zawiera samych wież, ale może zawierać nasypy, fundamenty i platformy wokół nich. Czy cała różnica 2 m jest naturalna, ostatecznie rozstrzygnąłby pomiar geodezyjny na miejscu.
Propozycje ćwiczeń
- W serwisie geoportal.gov.pl odczytaj wysokość obu wierzchołków. Narysuj profil terenu w linii prostej od Góry Świętej Anny do Góry Wszystkich Świętych i zobacz, że jego najniższy punkt leży niżej niż 509 m. To nie jest przełęcz kluczowa: przełęcz kluczowa to najwyższy punkt na najniższej drodze między szczytami, a nie najniższy punkt dowolnego przekroju.
- Narysuj drugi profil, prowadząc go grzbietem: najpierw na wschód, potem na południowy wschód, przez przełęcz (50,55986 N, 16,52453 E, ok. 509 m). Ta droga ma ok. 2,9 km. Policz z tego profilu wybitność Góry Świętej Anny: wysokość szczytu minus wysokość przełęczy. Porównaj z wynikiem 138 m i z tym, co wyszłoby z profilu w linii prostej.
- Otwórz w OpenStreetMap węzły Góry Wszystkich Świętych i Góry Świętej Anny, odczytaj pole
elei porównaj z NMT. Zastanów się, skąd mogła pochodzić ta liczba. - Na papierze w kratkę narysuj przekrój wzgórza. Zaznacz kwadraty grubej siatki (np. 4 × 4 kratki) i drobnej (1 × 1) i wpisz w każdy średnią wysokość terenu. Sprawdź, o ile każda siatka „ścina” szczyt.
- Porównaj wysokość dowolnego zalesionego szczytu na mapie turystycznej, w OpenStreetMap i w Geoportalu. Któremu źródłu ufasz najbardziej i dlaczego?
Co to oznacza dla zdobywców
Diamentowa Korona nadal liczy 39 szczytów, a cała korona 64. Na liście pojawiła się Góra Wszystkich Świętych, na południowy wschód od Nowej Rudy. Włodzicka Góra nie przestała być piękną górą. Po prostu nie jest najbardziej samodzielnym wzniesieniem swojej jednostki.
Ta zmiana dobrze pokazuje, na czym opiera się korona. Decydują mierzalne kryteria i dane, które każdy może sprawdzić, a nie wysokość z mapy czy tradycja. Kiedy dokładniejsze dane pokazują coś innego, lista idzie za danymi.
Zobacz Górę Wszystkich Świętych na mapie →Źródła
- Numeryczny model terenu, GUGiK (siatka 1 m, PL-KRON86-NH), dane PZGiK udostępniane bezpłatnie.
- DMR 5G, ČÚZK, dane otwarte.
- Copernicus GLO-30 DSM, © DLR e.V. 2010–2014 i © Airbus Defence and Space GmbH 2014–2018, udostępnione w ramach programu Copernicus przez UE i ESA (tylko przebieg wstępny).
- Nazwy wierzchołków: © współtwórcy OpenStreetMap, ODbL.
- Pełna metodyka, skrypty i surowe wyniki: dokument projektu „Wybitność reprezentantów jednostek w Diamentowej Koronie Sudetów”.